سمنان در عطشِ ماندگار؛ «داناب» روایت امید در دل بحران آب
افت مستمر سطح آبهای زیرزمینی یکی از جدیترین چالشهای استان است. بسیاری از دشتهای سمنان با پدیده «کسری مخزن» مواجهاند و تراز منفی آبخوانها هر سال عمیقتر میشود.
چاههای کشاورزی که روزگاری با عمق کم به آب میرسیدند، امروز به حفاریهای عمیقتری نیاز دارند؛ موضوعی که هم هزینه تولید را افزایش داده و هم کیفیت آب را کاهش داده است.
فرونشست زمین در برخی مناطق، زنگ خطری جدی برای زیرساختها و سکونتگاههای انسانی به شمار میرود؛ پدیدهای که مستقیماً با برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی ارتباط دارد.
توسعه صنعتی و رشد جمعیت در سالهای اخیر، فشار مضاعفی بر منابع محدود آبی استان وارد کرده است. تأمین آب شرب پایدار برای شهرها به یکی از اولویتهای اصلی مدیریت استان تبدیل شده است.
بخش کشاورزی بهعنوان بزرگترین مصرفکننده آب، همچنان سهم بالایی از منابع آبی را به خود اختصاص میدهد و تغییر الگوی کشت و اصلاح شیوههای آبیاری بیش از هر زمان دیگری ضروری است.
کاهش کیفیت آب در برخی مناطق، بهویژه افزایش شوری، چالش مضاعفی برای کشاورزان ایجاد کرده و بهرهوری را کاهش داده است.
تداوم خشکسالی نهتنها منابع آبی، بلکه معیشت روستاییان را نیز تحت تأثیر قرار داده و مهاجرت از روستاها به شهرها را افزایش داده است.
تأمین آب برای صنایع بزرگ استان نیز به یکی از موضوعات چالشبرانگیز بدل شده و مدیریت مصرف در بخش صنعت اهمیت ویژهای یافته است.
تغییرات اقلیمی و افزایش دمای متوسط سالانه، میزان تبخیر را افزایش داده و منابع سطحی محدود استان را بیش از پیش تهدید میکند.
سدهای استان نیز به دلیل کاهش ورودیها با افت ذخایر مواجه شدهاند و اتکای بیش از حد به منابع زیرزمینی را تشدید کردهاند.
شکاف میان منابع و مصارف آبی، هر سال عمیقتر میشود و بدون اصلاح الگوی مصرف، آیندهای پایدار برای آب استان متصور نیست.
بسیاری از دشتهای استان در وضعیت «ممنوعه» و «ممنوعه بحرانی» قرار دارند و صدور مجوزهای جدید برداشت عملاً متوقف شده است.
مدیریت تقاضای آب، امروز بیش از مدیریت عرضه اهمیت یافته و فرهنگسازی به یک ضرورت غیرقابل انکار تبدیل شده است.
تجربه سالهای اخیر نشان داده که صرف پروژههای انتقال یا تأمین آب جدید، بدون اصلاح رفتار مصرف، نمیتواند بحران را حل کند.
آموزش نسل جدید و نهادینهسازی فرهنگ حفاظت از آب، راهکاری بلندمدت و پایدار برای عبور از بحران به شمار میرود.
در چنین شرایطی، نقش مدارس و نظام آموزشی در تغییر نگرشها و رفتارهای مصرفی، اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
اگر امروز برای آگاهیبخشی اقدام نشود، فردا هزینههای جبرانناپذیری بر استان تحمیل خواهد شد.
سمنان امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک «نهضت دانایی درباره آب» است؛ نهضتی که از کلاسهای درس آغاز شود و به متن جامعه گسترش یابد.
در پاسخ به این ضرورت، طرح ملی دانشآموزی نجات آب با عنوان «داناب» با هدف ارتقای آگاهی عمومی و آموزش نسل آینده در دستور کار قرار گرفت.
طرح داناب با تمرکز بر دانشآموزان مقطع متوسطه، تلاش میکند مفاهیم پایه مدیریت منابع آب، مصرف بهینه و حفاظت از آبخوانها را به زبان ساده و کاربردی منتقل کند.
این طرح با همکاری دستگاههای اجرایی مرتبط با آب و آموزشوپرورش اجرا میشود و پیوندی میان دانش تخصصی و نظام آموزشی برقرار کرده است.
یکی از نقاط قوت داناب، تمرکز بر آموزش مفهومی و ایجاد نگرش مسئولانه نسبت به منابع آب است؛ رویکردی که فراتر از اطلاعرسانی صرف عمل میکند.
دانشآموزان در قالب ساعات آموزشی مشخص، با چرخه آب، وضعیت منابع آبی استان، علل افت آبهای زیرزمینی و پیامدهای برداشت بیرویه آشنا میشوند.
تکرار آموزش در پایههای تحصیلی مختلف، به تثبیت مفاهیم کمک کرده و اثرگذاری بلندمدت طرح را افزایش میدهد.
استفاده از فعالیتهای فرهنگی، هنری و پروژههای دانشآموزی از دیگر مزیتهای داناب است که آموزش را از حالت تئوریک خارج میکند.
دانشآموزان بهعنوان «سفیران آب» میتوانند پیام صرفهجویی و حفاظت از منابع را به خانوادهها منتقل کنند و دامنه تأثیرگذاری طرح را گسترش دهند.
مشارکت فعال مدارس در اجرای برنامهها، حس مسئولیت اجتماعی را در میان نوجوانان تقویت میکند.
یکی از ویژگیهای مهم داناب، بومیسازی محتوا متناسب با شرایط هر استان است؛ بهگونهای که در سمنان، تأکید ویژهای بر بحران آبهای زیرزمینی و خشکسالی شده است.
آشنایی دانشآموزان با مفاهیمی همچون فرونشست زمین، دشتهای ممنوعه و کسری مخزن، سطح دانش عمومی درباره بحران آب را ارتقا میدهد.
طرح داناب تلاش میکند میان دانش نظری و رفتار عملی پیوند برقرار کند و تغییر سبک مصرف را هدف قرار دهد.
برگزاری مسابقات، جشنوارههای دانشآموزی و تولید آثار فرهنگی در حوزه آب، انگیزه مشارکت را افزایش داده است.
این طرح بستری برای کشف ایدههای نوآورانه دانشآموزان در حوزه مدیریت آب فراهم میکند.
تقویت سرمایه اجتماعی در حوزه آب از دیگر پیامدهای مثبت اجرای داناب در استان است.
داناب با نگاه پیشگیرانه طراحی شده و هدف آن کاهش فشار بر منابع آبی در سالهای آینده از طریق اصلاح نگرشهاست.
استمرار اجرای طرح در سالهای متوالی، آن را به یکی از برنامههای اثرگذار فرهنگی در حوزه آب تبدیل کرده است.
تجربه اجرای داناب در استان سمنان نشان میدهد که آموزش، کمهزینهترین و در عین حال پایدارترین ابزار مدیریت بحران آب است.
در شرایطی که استان با محدودیت شدید منابع آبی روبهروست، سرمایهگذاری بر آموزش نسل آینده، اقدامی راهبردی محسوب میشود.
داناب در سمنان تنها یک برنامه آموزشی نیست؛ بلکه گامی در مسیر شکلگیری فرهنگ عمومی حفاظت از آب و تضمین آیندهای پایدار برای استان است.
آغاز «داناب» از کلاس درس برای نجات حیات در سمنان
تفاهمنامه اجرای طرح ملی دانشآموزی نجات آب(داناب) برای پیوند آگاهی نسل جدید با مدیریت هوشمند آب در سمنان امضا شد تا شاید با فرهنگسازی مدیریت مصرف بتوان در دل خشکسالیها حیات استان دوباره جان بگیرد.
امضای تفاهمنامه همکاری برای اجرای طرح ملی دانش آموزی نجات آب(داناب) در استان سمنان گامی در مسیر ارتقای آگاهی است که تبیین این طرح طی نشست خبری مشترک قاسم شریفی مدیرکل آموزش و پرورش و حمید احسانی مدیر عامل شرکت آب منطقهای سمنان به مناسبت دهه فجر در مرکز آموزشی رفاهی فرهنگیان سمنان بررسی شد.
بر اساس مفاد این تفاهمنامه، اجرای برنامههای آموزشی متنوع، برگزاری کارگاههای تخصصی، تولید محتوای آموزشی و انجام فعالیتهای فرهنگی مرتبط با مدیریت مصرف آب در مدارس دوره متوسطه اول پیشبینی شده است.
همچنین مقرر شد این برنامهها با همکاری کارشناسان حوزه آب و آموزش، متناسب با نیازهای بومی استان و شرایط اقلیمی سمنان اجرا شود.
طرح ملی دانشآموزی نجات آب (داناب) با همکاری وزارت نیرو و وزارت آموزشوپرورش در بسیاری از استانهای کشور در حال اجراست و هدف اصلی آن افزایش آگاهی عمومی و تقویت مشارکت اجتماعی در حفاظت از منابع آبی عنوان شده است.
سمنان روی لبه فروپاشی آبی؛ وقتی چاهها عمیقتر و سفرهها خالیتر میشوند
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان سمنان در این نشست با اشاره به تداوم ششمین سال خشکسالی و کسری تجمعی بیش از ۳ میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعبی منابع آب زیرزمینی، گفت: اگرچه روند افت آبخوانها کند شده، اما تراز آبی استان همچنان منفی است و ادامه این وضعیت، آینده کشاورزی و سکونت را با تهدید جدی روبهرو میکند.
حمید احسانی، با بیان اینکه وضعیت منابع آبی استان نسبت به سال گذشته اندکی بهبود یافته، تصریح کرد: با وجود این بهبود نسبی، همچنان نسبت به میانگین بلندمدت عقب هستیم و همین موضوع نشان میدهد تعریف دقیق خشکسالی را باید در شرایط فعلی استان جستوجو کرد. اکنون ششمین سال متوالی خشکسالی را تجربه میکنیم که نکتهای بسیار مهم و نگرانکننده است.
وی با اشاره به افت سفرههای زیرزمینی افزود: هرچه میزان افت کمتر میشود، تبعات آن از نظر کیفیت آب بیشتر خود را نشان میدهد. کاهش سطح آبهای زیرزمینی، مستقیماً به افت کیفیت منجر میشود و این مسئله یکی از چالشهای جدی ماست. خوشبختانه از سالهای ۹۵ و ۹۶ روند افت با اقدامات مدیریتی کنترل و از حدود ۷۰ لیتر در ثانیه به حدود ۵۰ تا ۵۵ لیتر در ثانیه رسیده، اما این به معنای توقف بحران نیست.
احسانی با اشاره به بیلان منفی منابع آب استان گفت: کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی استان سمنان اکنون به بیش از ۳ میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ عددی که نشاندهنده ورشکستگی آبی استان است. با وجود تمام اقداماتی که برای مدیریت مصرف انجام شده، هنوز موفق نشدهایم افت سالانه را متوقف کنیم.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان سمنان، بخش کشاورزی را بزرگترین مصرفکننده آب دانست و تأکید کرد: هوشمندسازی برداشتها و پایبندی بهرهبرداران به میزان مندرج در پروانههای بهرهبرداری، از اولویتهای اصلی ماست. در همین راستا، برخورد با چاههای غیرمجاز با جدیت دنبال میشود و از ابتدای سال تاکنون حدود ۵۰ حلقه چاه غیرمجاز شناسایی، مسدود و پر شده است.
وی افزود: ادعای ما این است که در حال حاضر چاه غیرمجاز فعال و شناساییشدهای در استان وجود ندارد و هر موردی که شناسایی شود، بلافاصله اقدامات قانونی برای انسداد آن انجام میشود؛ هرچند ممکن است در برخی نقاط، چاههایی هنوز شناسایی نشده باشند.
احسانی با اشاره به اصلاح و تعدیل پروانههای کشاورزی اظهار داشت: بسیاری از این مجوزها در دهههای ۶۰ و ۷۰ و با نگاه آن زمان صادر شدهاند. با گذشت ۳۰ تا ۴۰ سال، شورای عالی آب در سال ۹۴ ابلاغ کرد که این پروانهها با فرمولهای مشخص اصلاح شوند. هیچ مجوزی باطل نمیشود، اما ممکن است میزان برداشت آن کاهش یابد تا بتوان ۹۰ درصد منابع را حفظ کرد، حتی اگر ۱۰ درصدی از آن از دست برود.
وی با بیان اینکه مدیریت بحران آب بدون هزینه نیست، تصریح کرد: طبیعتاً این اقدامات ممکن است خساراتی به کشاورزان وارد کند و قانون نیز پیشبینی پرداخت این خسارات را کرده است. با اجرای روشهای نوین آبیاری، بسیاری از کشاورزان میتوانند کاهش پروانهها را جبران کنند، اما اگر این مسیر را ادامه ندهیم، خشک شدن کامل آبخوانها و نابودی باغات و اراضی کشاورزی حتمی خواهد بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان سمنان با اشاره به شرایط اقلیمی استان گفت: در برخی نقاط، برای تأمین آب شرب مجبور به حفاری تا عمق ۳۵۰ متر شدهایم و در برخی رودخانهها بیش از شش سال است که جریان آب وجود ندارد. اینها نشانههای آشکار خشکسالی شدید است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به پروژههای تأمین آب اشاره کرد و گفت: خوشبختانه در دو سال اخیر، با حمایت استانداری، استاندار محترم و نمایندگان مجلس، تقریباً تمامی پروژههای آبی استان فعال شده و هیچ پروژه متوقفی نداریم.
احسانی از پیشرفت پروژههای آبرسانی در گرمسار، سمنان و خطوط انتقال خبر داد و افزود: پروژه سد فینسک تمامی مجوزهای فنی و قانونی را دریافت کرده، مناقصه برگزار و قرارداد احداث آن به ارزش حدود ۲.۲ همت منعقد شده است. پیمانکار در محل مستقر شده و عملیات اجرایی آغاز شده است.
وی ادامه داد: در خطوط انتقال آب، بخشی از لولهگذاری انجام شده و منابع مالی پروژهها نیز از محلهای مختلف از جمله منابع عمرانی، سرمایهگذاری بخش خصوصی و تسهیلات ماده ۵۶ در حال تأمین است. هدفگذاری ما این است که این پروژهها بدون وقفه و در بازه زمانی پیشبینیشده به بهرهبرداری برسند تا بخشی از دغدغههای تأمین آب استان کاهش یابد.
احسانی با اشاره به وضعیت تأمین آب شرب استان بهویژه در فصل تابستان گفت: نیاز لحظهای آب شرب استان در دوره تنش تابستانی به حدود ۹۸ درصد ظرفیت میرسد و در چنین شرایطی، مجموعه دستگاههای اجرایی با مدیریت فشار در شبکه، اصلاح بهرهبرداری و استفاده از ظرفیت فاضلاب، تلاش میکنند از بروز قطعی گسترده آب جلوگیری شود. با این حال، قطعیهای مقطعی اجتنابناپذیر است و ما این واقعیت را پنهان نمیکنیم.
وی یکی از اقدامات مؤثر در کاهش بحران آب شرب را تدوین اسناد راهبردی شهرستانی دانست و افزود: از ابتدای استقرار دکتر کولیوند بهعنوان استاندار سمنان، تدوین سند جامع آب برای هر شهرستان در دستور کار قرار گرفت. این اسناد در سه سطح اقدامات فوری، کوتاهمدت و بلندمدت تنظیم شد و نتیجه آن را در تابستان سال گذشته دیدیم؛ بهگونهای که استان سمنان کمترین میزان قطعی و بحران آب شرب را تجربه کرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان سمنان با مقایسه وضعیت استان با سایر مناطق کشور اظهار داشت: در حالی که در همان بازه زمانی، برخی شهرهای کشور با قطعیهای ۶ تا ۸ ساعته و حتی تأمین آب یکساعته در شبانهروز مواجه بودند، در استان سمنان از نظر کمیت، قطعی گسترده آب در شبکه نداشتیم؛ هرچند ممکن است گلایههایی درباره کیفیت آب وجود داشته باشد که کاملاً قابل درک و بهحق است.
احسانی یکی از محورهای مهم این اسناد راهبردی را کنترل توسعه صنایع آببر عنوان کرد و گفت: بر اساس تأکید استاندار محترم و همچنین تکالیف قانونی، استقرار صنایع آببر جدید در استان ممنوع شده است. طبق تبصره ۸ قانون بودجه و بندهای «الف» و «ب» ماده ۳۹ قانون برنامه هفتم توسعه، صنایع آببر نهتنها اجازه توسعه ندارند، بلکه مکلف شدهاند طی یک بازه سه تا پنجساله نیاز آبی خود را به سمت استفاده از آبهای نامتعارف سوق دهند.
وی افزود: حتی صنایع آببر موجود نیز مشمول این الزام قانونی هستند و باید بهتدریج از منابع آب متعارف فاصله بگیرند. این رویکرد از نقاط قوت مدیریت منابع آب استان است که هم قانونگذار آن را دیده و هم در سطح استان با جدیت دنبال میشود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان سمنان در ادامه به موضوع مولدسازی و تأمین منابع مالی پروژهها اشاره کرد و گفت: استفاده از ظرفیت معادن استان بهعنوان یکی از گزینههای تأمین منابع مالی پروژههای آبی مطرح شده و در صورت تحقق، میتواند افق روشنی پیشروی استان قرار دهد. این موضوع در سطح استانداری و وزارتخانه نیز مورد پیگیری قرار گرفته و در سفرهای استانی رئیسجمهور نیز در دستور کار بوده است.
احسانی با اشاره به پیشینه پروژه سد فینسک و خط انتقال آن گفت: مطالعات این پروژه از اوایل دهه ۹۰ آغاز شد و در سالهای ۹۳ و ۹۴ بهعنوان پروژهای ملی در قانون بودجه مطرح شد. قرارداد اجرایی آن در سال ۹۸ ابلاغ شد، اما به دلیل برخی فراز و نشیبها در مقاطعی با توقف مواجه شد. خوشبختانه تونل انحرافی این پروژه حدود یک تا دو ماه گذشته تکمیل شده و عملاً آماده تحویل قطعی از پیمانکار است.
آموزش و پرورش حصار ندارد؛ «داناب» مسئولیت مشترک همه برای آینده آب
مدیرکل آموزش و پرورش استان سمنان هم با تأکید بر اینکه تعلیم و تربیت مسئولیتی همگانی است، گفت: طرح دانشآموزی نجات آب (داناب) یکی از مؤثرترین برنامهها برای نهادینهسازی فرهنگ مصرف بهینه آب در میان نسل کودک و نوجوان و خانوادههاست.
قاسم شریفی گفت: رویکرد جدید آموزش و پرورش، برداشتن حصارها و نگاه مشارکتی به تعلیم و تربیت است؛ چرا که تربیت دانشآموزان تنها بر عهده یک دستگاه نیست و همه نهادها، رسانهها و خانوادهها در قبال آینده این نسل مسئول هستند.
مدیرکل آموزش و پرورش استان سمنان با اشاره به امضای تفاهمنامه اجرای طرح داناب افزود: طرح دانشآموزی نجات آب یکی از برنامههای اثربخش در راستای نهادینهسازی فرهنگ مصرف بهینه منابع آبی است، بهویژه در شرایط کمآبی و خشکسالیهای پیدرپی که استان سمنان با آن مواجه است. در این طرح، دانشآموزان بهعنوان «سفیران مصرف بهینه آب» در خانواده و جامعه ایفای نقش میکنند.
شریفی با ارائه آماری از اجرای این طرح در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ گفت: بیش از ۲۱ هزار و ۵۰۰ دانشآموز متوسطه اول در پایههای هفتم، هشتم و نهم از ۲۲۰ مدرسه استان، از جمله ۷۷ مدرسه روستایی، در طرح دانا مشارکت داشتهاند و ۱۸۹ نفر از همکاران فرهنگی بهعنوان رابط اجرای طرح فعالیت کردهاند.
وی با اشاره به یک رویکرد نوآورانه در اجرای طرح داناب در استان سمنان تصریح کرد: امسال برای نخستینبار و بهصورت منحصربهفرد در کشور، اجرای این طرح به یک تشکل دانشآموزی واگذار شده و از ظرفیت سایر تشکلها از جمله سازمان دانشآموزی، بسیج دانشآموزی، اتحادیه انجمنهای اسلامی و هلالاحمر نیز استفاده خواهد شد.
مدیرکل آموزش و پرورش استان سمنان ادامه داد: صرف آموزشهای نظری محدود، اثرگذاری عمیقی نخواهد داشت؛ به همین دلیل در قالب این تفاهمنامه، فعالیتهای فرهنگی و هنری متنوعی از جمله مسابقات نقاشی، عکاسی، داستاننویسی، فیلمسازی، روزنامهدیواری، نمایش و مقالهنویسی پیشبینی شده تا دانشآموزان بهصورت عملی و پروژهمحور درگیر موضوع شوند.
شریفی نقش خانوادهها و رسانهها را در موفقیت این طرح تعیینکننده دانست و گفت: اگر مدیریت مصرف آب و انرژی به دغدغه اصلی خانواده، مدرسه، رسانه و جامعه تبدیل شود، هر برنامه فرهنگی به موفقیت خواهد رسید. نهادینه شدن فرهنگ مصرف، تنها با همراهی همه ارکان جامعه محقق میشود.
وی در پایان تأکید کرد: بزرگترین چالش امروز، جدی نگرفتن مسئله آب و انرژی است؛ در حالی که اگر این موضوع به مسئله اول جامعه تبدیل شود، آیندهای ایمنتر و پایدارتر برای نسل حاضر و آینده رقم خواهد خورد.
بدون نظر! اولین نفر باشید