هزار سال روایت از دل آجرها؛ منارهای که سمنان را برافراشت
شجرهنامه این مناره به دوران سلجوقی بازمیگردد؛ دورانی که ایران در معماری، علوم و شهرسازی جهشی بیبدیل را تجربه کرد. مناره سمنان نیز همچون سایر منارههای سلجوقی، نه صرفاً سازهای برای اذان، بلکه عنصری شاخص برای معرفی شهر و نشانگذاری جغرافیایی آن بوده است؛ همانگونه که برجها در شهرهای مدرن نقش شاخص شهری را دارند.
ارتفاع مناره ۳۱ متر و ۲۰ سانتیمتر است که هفتونیم متر آن در شبستان پنهان است. در طول مناره ۲ کتیبه به خط کوفی قرار دارد که در کتیبه پایین نام سازنده و در کتیبه بالا بخشی از سوره فصلت هنوز به صورت خوانا قابل مشاهده است.
مَازنه زیبای مناره بر فراز ۲ ردیف مقرنس پرطرح ایستاده است و معماری آن سبک دوران صفویه دارد. سقف بزرگ هشتضلعی با لبههای دندانهدار بر فراز منار مانع نفوذ آب باران به داخل بناست.
قپهای بر فراز ماذنه ایستاده است. قطر منار ۳.۶ تا ۲ متر از پایین به بالا به صورت استوانه به مخروط متغیر است. مناره از کف زمین ۹۱ پله دارد که به صورت خلاف عقربههای ساعت بالامیرود. تزیینات مناره بر سه دسته تزیینات آجری، تزیینات مَعقِلی و کتیبه آجری تعریف شده.
سلامت بنا و کتیبههای خوانا از ویژگیهای بارز مناره مسجد جامع سمنان است که همچنان حیات اجتماعی خود را در اقامه نماز جماعت یومیه، پخش اذان و رنگبندی در مناسبتهای آیینی حفظ کرده است.
بر اساس شواهد تاریخی، مناره اولیه در سده ششم هجری ساخته شده و در دورههای مختلف مرمت، تقویت و بازآفرینی شده است. بنابراین این سازه در حقیقت چندین دوره معماری را در دل خود انباشته دارد؛ از آجرچینی سلجوقی تا کتیبههای کوفی و ثلث، و از ترمیمهای دوران صفوی تا نگهداریهای معاصر.
این مناره از معدود منارههای ایران است که «هویت چندلایه» دارد؛ یعنی نهفقط یک دوره تاریخی را بازتاب میدهد، بلکه همچون یک سند زنده، روایتگر تحولاتی است که سمنان را از یک شهر کاروانی در مسیر جاده ابریشم به یک مرکز شهری پویا تبدیل کرده است.
اهمیت این مناره تنها در قدمت هزارسالهاش خلاصه نمیشود، بلکه در نقشی است که در تاریخ اجتماعی و فرهنگی سمنان داشته است. مناره، نقطهای برای تجمع مردم بوده، جایگاهی برای اعلانهای مهم، و نشانهای برای جهتیابی در شهری که هنوز آسمانخراشها و سازههای فلزی وارد چشمانداز آن نشده بودند.
نقش منارهها در شهرهای تاریخی، ترکیبی از کارکردهای مذهبی، امنیتی و ارتباطی بوده است. مناره مسجد جامع سمنان نیز علاوه بر دعوت مردم به نماز، بهعنوان برج دیدهبانی و علامت راه برای کاروانهایی که از کویر عبور میکردند عمل میکرده است.
فرم استوانهای و آجرکاریهای ظریف آن در کنار کتیبههایی که بر بدنه نقش بسته، نقطه اوج هنر آجرکاری ایرانی را نمایش میدهد؛ هنری که توانسته از یک ماده ساده، اثری بسازد که قرنها ایستاده و همچنان چشمنواز است.
یکی از ویژگیهای مناره سمنان نسبت به دیگر منارههای کشور، «پیکرهبندی خاص آجرهای مارپیچ» در بدنه آن است؛ این الگوی منحصربهفرد موجب شده تا مناره نهتنها از دور قابل تشخیص باشد، بلکه برگرفته از نمادی معنوی تلقی شود که صعود روح را به سوی آسمان تداعی میکند.
مناره سمنان در کنار مسجد جامع، نهفقط یک بنای تاریخی بلکه قلب تپنده هویت شهری است. بسیاری از عکسهای قدیمی شهر با محوریت همین مناره گرفته شده و این نشان میدهد که سمنان بدون این سازه تعریفپذیر نیست.
وجه تمایز مهم مناره سمنان نسبت به منارههای مشابه، «نقش سیر تاریخی» آن است. این مناره همچون یک کتاب باز است که با نگاه به لایههای آجریاش، میتوان به سیر تحول معماری و حتی سیاسی–اجتماعی منطقه پی برد.
در میراثپژوهی، مناره سمنان نمونهای از «هندسه سخنگو» دانسته میشود؛ زیرا فرم، ارتفاع، نقشمایهها و کتیبههای آن هریک معنایی نمادین دارند و بیانگر فلسفهای عمیق در پس هر خط و نقش است.
هزارسالگی این مناره، تنها جشن یک اثر تاریخی نیست؛ بلکه جشن هویت، ماندگاری، فرهنگ و دوام شهری است که قرنها ایستاده و راههای دشوار تاریخ را پشت سر گذاشته است.
همزمان با ولادت با سعادت حضرت فاطمه زهرا(س)، آیین “پاسداشت هزاره مناره مسجد جامع سمنان“با حضور احمد میدری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، آتوسا مومنی مدیر مرکز میراثفرهنگی ناملموس یونسکو، دکتر مصطفی کواکبیان نماینده ادوار مجلس، محمد جواد کولیوند استاندار سمنان و معاونان استانداری، مهدی صمیمیان فرماندار سمنان، جمعی از پژوهشگران،چهرههای علمی و فرهنگی، فرهیختگان و اقشار مختلف مردم در سالن هلال احمر برگزار شد؛ منارهای که یک هزاره روایت در دل آجرهایش نهفته و امروز همچنان بهعنوان نماد هویت و شکوه این شهر قد برافراشته است.
ایرانیان از خاک تمدن ساختند؛ هشدار وزیر کار درباره فاصله گرفتن از ریشهها
وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در این آیین، با ستایش هنر معماری ایرانیان در ساخت بناهای خشتی، تأکید کرد: ملت ایران در طول تاریخ از خاک تمدن آفریده و نباید اجازه داد تلاشها برای دور کردن مردم از هویت تاریخیشان به ثمر بنشیند.
احمد میدری با اشاره به جایگاه منحصربهفرد معماری خشتی ایران گفت: در روزگاری که یونانیان بناهایشان را از سنگ میساختند، ایرانیان با خاک کیمیاگری میکردند و منارهها و گنبدهایی میآفریدند که امروز هزار سالگی برخی از آنها را جشن میگیریم.
وی اظهار کرد: هنر معماری ایرانی تنها به چند سازه شاخص محدود نمیشود، بلکه صدها بنای تاریخی در گوشهوکنار کشور نشاندهنده نبوغ مردمان این سرزمین است.
او با بیان اینکه بیگانگان میکوشند ما را از تاریخمان دور کنند، افزود: کمتر کشوری در جهان از چنین میراث درخشانی برخوردار است؛ میراثی که تنها در بناهای تاریخی خلاصه نمیشود و بخش ناملموس آن از آیینها و سنتها تا دانش و فرهنگ سرمایهای عظیمتر است که نباید اجازه داد از حافظه جمعی مردم پاک شود.
وزیر تعاون با اشاره به تلاشهای دوران پیش و پس از انقلاب برای جدا کردن هویت ایرانی و شیعی از یکدیگر گفت: ایران و تشیع دو بال یک پروازند و مسائل امروز تنها با شناخت توأمان این دو بخش حل خواهد شد.
میدری همچنین با اشاره به بحران کمآبی کشور تأکید کرد: اگر امروز در مدیریت آب به مشکل برخوردهایم، به دلیل فاصله گرفتن از میراث نیاکانمان است؛ همان مردمی که در دل یک سرزمین خشک، تمدنی درخشان بنا کردند.
او در پایان خاطرنشان کرد: قدرت تمدن ایرانی اسلامی باعث شد هر بار که مورد هجوم قرار گرفتیم، دوباره برخیزیم و تمدنساز شویم.
مناره مسجد جامع سمنان گنجی تاریخی، اجتماعی، معنوی و رسانهای است
دکتر مصطفی کواکبیان نماینده ادوار مجلس هم در این آیین، این اثر تاریخی را دارای ابعاد معنوی، فرهنگی، اجتماعی و رسانهای دانست و با اشاره به پیشینه این اثر فاخر،تأکید کرد:کمتر گفتهاند که این مناره یک نقش رسانهای هم داشته است. در زمان گذشته که ابزارهای ارتباطی گسترده نبود، بسیاری از اخبار و اطلاعات از همین منارهها منتقل میشد. منارهها در دوره خود رسانه بودند.
وی در ادامه به پیشینه عرفانی و تاریخی سمنان اشاره کرد و گفت: ما هفت گنج داریم؛ از بایزید بسطامی و یغمای جندقی تا شیخ ابوالحسن خرقانی. یکی از این گنجها شیخ علاالدوله سمنانی است که گفته است:
گر بنده کنی زلطف، آزادی را به از آن که هزار بنده آزاد کنی
وی توضیح داد: در جریان مسائل کشمیر، حدود ۷۰۰ نفر در آن زمان به منطقه علاالدوله و رکنآباد آمدند و نوادگانشان آثار مهمی از خود بر جای گذاشتند.
کواکبیان در بخش پایانی سخنانش با اشاره به برنامه سفر رئیسجمهور به استان گفت: شنیدهایم که اواخر دیماه آقای رئیسجمهور به سمنان میآیند. ما نکاتی را تهیه کردهایم و از طریق دفتر ایشان ارائه خواهیم داد؛ اما سه خواسته اصلی مردم استان را همینجا مطرح میکنم.
بحران آب؛ مهمترین مطالبه مردم: مسئله آب برای سمنان بسیار مهم است و باید در رأس مطالبات مردم قرار گیرد. آیتالله شاهچراغی نماینده سابق ولی فقیه در استان میگفت: ما فقط یک چیز بلدیم؛ آب، آب! و این واقعاً واقعیت امروز سمنان است.
بحث انتقال پایتخت سیاسی: موضوع انتقال پایتخت سیاسی به سمنان که از سال های گذشته مطرح بوده و اخیرا هم توسط رئیس مجلس شورای اسلامی اعلام شد، باید مورد توجه باشد.
بازگشت مالیات صنایع به استان: بسیاری از شرکتها و کارخانهها در سمنان مستقرند و مردم هم کنارشان زندگی میکنند، اما عوارض و مالیات آنها در تهران دریافت میشود. باید این حق به استان سمنان بازگردد.
مهندسی مناره هزارساله سمنان حاصل حافظه دستان استادکاران است، نه کتابها
مدیر مرکز میراث فرهنگی ناملموس یونسکو هم با اشاره به دانش شگفتانگیز سازندگان مناره هزارساله سمنان گفت: محاسبات دقیق این بنا برای مقاومت در برابر زلزله، نه در کتابها که در حافظه و تجربه استادکارانی شکل گرفت که قرنها پیش مفاهیم مهندسی مدرن را درک کرده بودند.
آتوسا مؤمنی، دانش و مهارت سازندگان این بنای هزارساله را نمونهای بیبدیل از مهندسی بومی ایران دانست و گفت: دانشی که پشت ساخت این مناره قرار دارد، نه در متون دانشگاهی که در حافظه دستان استادکارانی نهفته بود که پیش از ظهور مفاهیم مهندسی مدرن، محاسبه نیروها و تابآوری بنا را به درستی درک میکردند.
مؤمنی، مناره مسجد جامع سمنان را کهنترین و شکوهمندترین مناره جنبان ایران خواند و خاطرنشان کرد: آنچه جشن میگیریم، تنها هزار سال عمر یک سازه نیست؛ بلکه هزار سال پیوند یک شهر با منارهای است که صدای زندگی مردم را هر بامداد و شامگاه از فراز خود انعکاس داده است.
مدیر مرکز میراث فرهنگی ناملموس یونسکو با اشاره به اینکه مسجد جامع سمنان بر ویرانههای آتشکدهای ساسانی بنا شده گفت: این دگرگونی، تنها تغییر کاربری نیست؛ استمرار قداست یک مکان است. در این صحن، آتش کهن و نور نو، هر دو در مدار یاد واحد خداوند جریان یافتهاند.
او مناره را «مدرسهای عمودی» دانست و تأکید کرد: خوانش میراث ناملموس تنها نگاه به تاریخ و معماری نیست؛ این مناره ستون تلفیق دانش، ایمان، تخیل و زیست روزمره مردم است.
مؤمنی تابآوری این مناره در برابر زلزله و فرسایش را نماد پایداری مردم سمنان دانست و گفت: همانگونه که این مناره نمیشکند و فرو نمیریزد، مردم این شهر نیز با اتکا به دانش بومی و همبستگی تاریخی، مسیر خود را ادامه دادهاند.
او آمادگی کامل مرکز تحت مدیریت خود را برای همکاری در ثبت و پاسداشت میراث ناملموس اعلام کرد و افزود: با افتخار، هر آنچه از منظر میراث ناملموس شدنی باشد، در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو در خدمت مردم و مسئولان این سرزمین خواهد بود.
هزاره مناره مسجد جامع نقطه آغاز جهانیشدن میراث تاریخی سمنان است
فرماندار سمنان هم با اشاره به برگزاری رویداد هزاره مناره مسجد جامع، این بنای تاریخی را «سند هویت و ایمان مردم سمنان» دانست و گفت: ثبت جهانی مسجد جامع، مناره تاریخی و نظام سنتی تقسیم آب باید با حمایت جدی وزارت میراثفرهنگی دنبال شود.
مهدی صمیمیان، با اشاره به قدمت بیش از هزار سال این مناره که از یادگارهای دوره آلزیار است، اظهار داشت: این مناره فقط یک اثر معماری نیست؛ هزار سال نماز، فرهنگ، ایمان و هویت مردم سمنان را در خود جای داده است.
وی برگزاری هزاره مناره سمنان را حرکتی فراتر از یک آیین فرهنگی دانست و افزود: این رویداد آغاز مسیر ثبت جهانی مسجد جامع، مناره تاریخی و مسجد امام است و میتواند به همافزایی دستگاههای اجرایی و تقویت هویت دینی و ملی در نسل امروز کمک کند.
فرماندار سمنان با اشاره به ظرفیتهای گسترده تاریخی شهر از جمله کاروانسراهای شاهعباسی، بازار سمنان، خیابان امام، تکایا، برجها و بافت تاریخی، گفت: این رویداد فرصتی بیبدیل برای افزایش گردشگر، رونق صنایع دستی، احیای بازار و ایجاد اشتغال پایدار است.
صمیمیان همچنین از تلاش استاندار سمنان در آزادسازی کاروانسرای شاهعباسی میدان سعدی و تعیین تکلیف کاروانسرای منطقه آبانبار قدردانی کرد و افزود: پاسداشت این مناره، پاسداشت ریشهها و هویت تاریخی سمنان است.
وی با اشاره به اهمیت میراث ناملموس همچون زبان سمنانی که امسال برای نخستین بار در مدارس ابتدایی تدریس میشود، گفت: هر شهری نشانهای برای هویت خود دارد و نشانه هزار سال ایمان مردم سمنان همین مناره تاریخی است.
صمیمیان به بیان چند درخواست رسمی از حمایت مادی و معنوی برای ثبت جهانی مسجد جامع، مناره تاریخی و مسجد امام با استفاده از ظرفیت ستاد ملی هویت تاریخی سمنان، تخصیص بودجه برای ساماندهی بازار و خیابان امام بهعنوان قلب تاریخی شهر و تسریع در راهاندازی مرکز صنایعدستی سمنان براساس وعدههای دادهشده و ثبت جهانی نظام سنتی تقسیم آب سمنان و قرار گرفتن سمنان در شبکه شهرهای خلاق یونسکو پرداخت و بر پیگیری ثبت جهانی زبان سمنانی با توجه به فراهم شدن مقدمات اجرایی و علمی آن تاکید کرد.
صمیمیان از همکاری همه دستگاههای اجرایی، نیروهای نظامی و انتظامی، شهرداری و شورای شهر، اداره میراثفرهنگی، صداوسیما، دانشگاهها، انجمنهای فرهنگی و هیئت امنای بازار و مسجد جامع قدردانی کرد.
دروازه جهانیشدن؛ تلاش سمنان برای ثبت بینالمللی مناره هزارساله مسجد جامع
جلال تاجیک، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان سمنان هم، از هدفگذاری رسمی برای ثبت جهانی این بنای ارزشمند خبر داد و آن را فرصتی استثنایی برای معرفی فرهنگ و تاریخ ایران به جهانیان دانست.
تاجیک، گفت: میراث فرهنگی نهادی پیشران در اعتلای گردشگری، پاسداشت آثار تاریخی و تقویت صنایع دستی است. آنچه امروز گرامی میداریم، تنها جشن هزارسالگی یک بنا نیست؛ بلکه تجلیل از هزار سال هنر، معماری و معنویت در قلب ایران زمین است.
او با اشاره به پیشینه تاریخی مسجد جامع سمنان، توضیح داد: این بنای ارزشمند بر پایههای آتشکدهای ساسانی شکل گرفته و در دوران اسلامی به مسجد جامع تبدیل شده است. گذر از دورههای غزنوی، سلجوقی، ایلخانی، صفوی، قاجار و معاصر، هریک بخشی از هویت تاریخی آن را ساخته و حفظ کرده است.
مدیرکل میراث فرهنگی سمنان، مناره هزارساله این مسجد را نمادی کمنظیر از مهارت معماران ایرانی دانست و افزود: این مناره ۳۱ متری با تزیینات آجری بیبدیل خود نهتنها جایگاه اذانگویی و دیدهبانی بوده، بلکه سندی زنده از زیباییشناسی، هندسه و مهندسی ایرانی-اسلامی است که هزار سال بر فراز این شهر قامت افراشته است.
او با تأکید بر نقش این میراث در توسعه گردشگری اظهار داشت: مناره مسجد جامع باید به کانون گردشگری فرهنگی سمنان و حتی ایران تبدیل شود. گردشگری فرهنگی میتواند موتور محرک توسعه اقتصادی و فرهنگی استان باشد.
تاجیک هدفگذاری برای ثبت جهانی مسجد جامع و مناره آن در فهرست میراث جهانی یونسکو را «اولویتی جدی» عنوان و تصریح کرد: این اقدام، علاوه بر استانداردسازی مرمت و حفاظت، توجه جامعه جهانی را به عمق تاریخ، هنر و هویت ایرانی جلب میکند و زمینه همکاریها، پژوهشها و آموزشهای بینالمللی را گسترش میدهد.
وی به اقدامات جاری از جمله مرمت مستمر، نورپردازی و مستندسازی دقیق اشاره کرد و ادامه داد: حفاظت از این میراث ارزشمند نیازمند مشارکت همه نهادها و مردم است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان با اشاره به ظرفیتهای کمنظیر سمنان گفت: تنوع جغرافیایی استان، از کویر تا کوهستان در فاصلهای بسیار کوتاه، مزیتی کمنظیر در کشور است. این ظرفیت باید به فرصت تبدیل شود.
او خطاب به سرمایهگذاران اظهار داشت: سمنان از مسیر عبوری باید به مقصد گردشگری تبدیل شود. از علاقهمندان دعوت میکنیم در حوزه احیای خانههای سنتی، صنایع دستی و توسعه زیرساختهای گردشگری همراه ما باشند.
تاجیک در پایان ابراز امیدواری کرد: برنامههای سرمایهگذاری استان هرچه زودتر احصا و اعلام عمومی شود تا راه برای مشارکت بخش خصوصی فراهم گردد.
هشدار یک استاد دانشگاه نسبت به آسیبپذیری مناره هزارساله سمنان برابر زلزله
پروفسور علی خیرالدین، استادتمام مهندسی عمران و از پژوهشگران برجسته سازههای تاریخی، در این آیین با ارائه مستندات علمی نسبت به آسیبپذیری این سازه ارزشمند در برابر زمینلرزه هشدار داد و خواستار تخصیص اعتبار فوری برای مقاومسازی آن شد.
خیرالدین با بیان اینکه مسجد جامع سمنان از قدیمیترین مساجد ایران و متعلق به دوره سلجوقی است، گفت: تحلیلهای سازهای ما نشان میدهد مناره ۳۰ متری این مسجد در برابر زلزلههای شدید، بهویژه لرزههایی که از سمت گسلهای غربی سمنان محتمل است، مقاومتی کافی ندارد. در صورت وقوع زلزله نیرومند، احتمال بروز آسیب جدی وجود دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به پژوهشی که حدود ۱۴ سال پیش تحت نظارت او انجام شده، افزود: مقاله علمی حاصل از این تحقیق در سال ۱۳۸۹ در ژورنال معتبر بینالمللی منتشر و بهعنوان مقاله برتر سال انتخاب شد. علت این انتخاب، علاوه بر نوآوری فنی، معرفی یک اثر تاریخی کمتر شناختهشده ایران به جامعه علمی جهان بود.
وی با تشریح مدلسازیهای لرزهای انجامشده بر روی مناره، گفت: در شبیهسازیها، جابهجاییهایی تا ۳۶ سانتیمتر ثبت شد که برای یک سازه خشتی تاریخی بسیار خطرناک است.
خیرالدین افزود: چهار روش مقاومسازی شامل استفاده از ورق فولادی، مشبندی، ستون فولادی لولهای و الیاف پلیمری (FRP) بررسی شد که در نهایت، روش تقویت با الیاف پلیمری بهدلیل مقاومت چهاربرابری نسبت به فولاد و عدم آسیب به معماری بنا، گزینه بهینه تشخیص داده شد.
این پژوهشگر برجسته همچنین به آسیبهای داخلی مناره اشاره کرد و گفت: فرسودگی گرههای چوبی، حمله موریانه و ضعف تیرها و ستونهای چوبی از جمله تهدیدهای جدی ساختار داخلی مناره است.
او با ذکر خاطرهای از استاد فرجالله معمار، مرمتگر نامدار سمنانی، توضیح داد: به گفته معمرین، مأذنه مناره پس از یک زلزله تاریخی حدود ۲۰ تا ۳۰ سال مفقود بود و در سال ۱۳۳۵ توسط استاد فرجالله معمار بازسازی شد؛ وی مأذنه را با اندکی انحراف عمدی از محور، بهعنوان امضای تاریخی خود، نصب کرد.
خیرالدین با تأکید بر اینکه مناره مسجد جامع سمنان «نماد هویتی و معنوی» این شهر است، گفت: انتظار میرود مسئولان استانی و ملی هرچه سریعتر اعتبار لازم برای آغاز پروژه مقاومسازی را تخصیص دهند.
این استاد دانشگاه همچنین خواستار تسریع روند ثبت جهانی مسجد جامع سمنان و مسجد امام(ره) این شهر در فهرست یونسکو شد و افزود: این دو اثر ظرفیت ویژهای برای معرفی تمدن ایرانی–اسلامی در سطح بینالمللی دارند.
اجرای ارکستر سمفونیک با قطعاتی به زبان سمنانی و همچنین سرود «ای ایران»، آغاز به کار دبیرخانه دائمی هزاره مناره سمنان، افتتاح نمایشگاه عکسهای تاریخی مناره از دوران قاجار تاکنون، رونمایی از کتاب و تمبر مناره، برش کیک تولد هزار سالگی مناره، اجرای موسیقی سنتی ایران زمین با خوانندگی وحید تاج، برگزاری جشن ویژه روز مادر و نورافشانی مناره با حضور مردم در محوطه مسجد از دیگر برنامه ای این مراسم بود.
در کنار نمایشگاه عکس، تعدادی آثار هنری از جمله نقاشی، دستبافته، و سفال، از هنرمندان خوشذوق سمنانی به نمایش درآمده بود که نشان از توجه و دغدغهمندی اهالی هنر است.
بدون نظر! اولین نفر باشید